Podsumowanie projektu "Zarządzanie środowiskiem w przemyśle drzewnym w Polsce"

 

    W styczniu 2001 Stowarzyszenie "Polski Ruch Czystszej Produkcji" przystąpiło do projektu, finansowanego i realizowanego w Polsce na zlecenie Danish Agency of Business and Housing. Jednostkami prowadzącymi Projekt były: wiodąca duńska firma konsultingowa Carl Bro a/s, Duński Instytut Technologiczny oraz Stowarzyszenie "Polski Ruch CP". Wszystkie trzy organizacje uczestniczyły już w podobnych projektach, dotyczących wdrażania systemów zarządzania środowiskiem oraz transferu czystszych technologii w krajach Europy Środkowej i Wschodniej.

W poprzednim projekcie, realizowanym przez partnerów duńskich i Stowarzyszenie "Polski Ruch CP", w przemyśle elektromaszynowym, wprowadzono systemy zgodne z ISO 14001 w zakładach FAMED SA w Żywcu oraz FACH SA w Cieszynie oraz wdrożono w nich, na podstawie przeprowadzonych analiz cyklu życia ich wybranych wyrobów, "czystsze technologie".

W Projekt zaangażowana była też Ambasada Królestwa Danii w Polsce, pełniąca rolę doradcy, mająca na uwadze współpracę pomiędzy przedsiębiorstwami duńskimi i polskimi. W organizację kursu szkoleniowego w Danii zaangażowana była też organizacja „Green City Denmark”.

 

Założenia i cele Projektu

    Głównym celem Projektu „Zarządzanie środowiskiem w przemyśle drzewnym w Polsce” było podniesienie świadomości środowiskowej w polskim przemyśle drzewnym oraz rozpowszechnienie w nim problematyki wdrażania oraz doskonalenia Systemów Zarządzania Środowiskiem. Rezultatem tych działań miała być poprawa wyników działalności środowiskowej branży drzewnej oraz umocnienie jej pozycji konkurencyjnej wobec rynków zachodnich.

Do celów szczegółowych Projektu zaliczono:

    Wszystkie przedsiębiorstwa wybrane do fazy pełnego wdrażania SZŚ miały przygotować tzw. środowiskowe deklaracje produktów, które można już spotkać w najbardziej rozwiniętych gospodarczo krajach zachodnich. Projekt był też dla nich okazją do nawiązania kontaktów z organizacjami duńskimi, podczas wyjazdu szkoleniowego do Danii.

SZŚ wprowadzane w pilotażowych zakładach są zgodne ze strategią Czystszej Produkcji, dlatego też organizacje te miały możliwość wystąpienia z wnioskiem o uzyskanie Świadectwa Przedsiębiorstwa CP.

Zasadniczą część pracy w ramach Projektu przedsiębiorstwa wykonywały we własnym zakresie, mając cały czas do pomocy grupę doświadczonych duńskich i polskich konsultantów, służących inspiracją oraz fachową pomocą przy wykorzystaniu odpowiednich narzędzi, zapewniających odpowiednią jakość prac i ich ciągły postęp.

Udział w Projekcie był dla biorących w nim udział zakładów bezpłatny. Dla uczestników fazy wdrożenia pełnego SZŚ przewidziano możliwość certyfikacji, jednakże jej koszty musiałyby ponieść same przedsiębiorstwa.

Przebieg Projektu

Realizacja Projektu obejmowała 4 fazy:
I.     Wprowadzenie
II.    Wstępne przeglądy środowiskowe i utworzenie środowiskowych planów działań 
III.   Wdrażanie SZŚ zgodnych z ISO 14001 i/lub EMAS
IV.   Rozpowszechnianie informacji o Projekcie

Faza IV była prowadzona równolegle z pozostałymi. Obejmowała ona działalność informacyjną dotyczącą Projektu i jego wyników: artykuły w prasie, biuletyny – m.in. Biuletyn Projektu oraz informacje w Biuletynie „Czystsza Produkcja”, notatki w Internecie, seminaria i konferencje.

 

Faza I – przygotowanie projektu i konferencja otwierająca

Celem tej fazy, która rozpoczęła się z początkiem stycznia 2001 roku, było poinformowanie o celach i założeniach Projektu wybranych, zainteresowanych organizacji polskiego przemysłu drzewnego oraz znalezienie potencjalnych przedsiębiorstw do uczestnictwa w Projekcie. Osiągnięto go poprzez zorganizowanie konferencji wprowadzającej, która odbyła się 26 marca 2001 r. w hotelu Forum w Warszawie (jej otwarcia dokonał Ambasador Danii – Pan Laurids Mikaelsen). Podczas spotkania, w którym oprócz przedsiębiorstw wzięli udział przedstawiciele izb gospodarczych przemysłu drzewnego, zaprezentowano m.in. założenia Projektu oraz doświadczenia z wdrażania SZŚ w polskim przemyśle elektromaszynowym. Wygłoszono też wykłady na temat Czystszej Produkcji i zarządzania środowiskiem w przemyśle drzewnym w Danii i w Polsce oraz współpracy polsko - duńskiej w tym zakresie.

W wyniku wstępnej analizy zgłoszeń, wybrano 10 przedsiębiorstw do kolejnej fazy.

Faza II – Przeglądy środowiskowe i plany działań środowiskowych

Etap ten obejmował działania szkoleniowe oraz przeprowadzenie wstępnych przeglądów środowiskowych w zakwalifikowanych do niego zakładach. Były to:

 

Wstępnym zadaniem było wykonanie tzw. analizy potrzeb, czyli odpowiedź na pytania:

Celem prac nad wstępnym przeglądem środowiskowym było uzyskanie środowiskowego obrazu przedsiębiorstw oraz określenie wpływów środowiskowych związanych z ich działalnością. Poza identyfikacją wpływów środowiskowych, rezultatem przeglądu było również określenie istniejących oraz przyszłych wymagań prawnych w obszarze ochrony środowiska i bezpieczeństwa pracy.

26 kwietnia br. w Łodzi odbyły się warsztaty dla zakładów uczestniczących w fazie II, podczas których szczegółowo omówiono m.in. przeprowadzenie wstępnego przeglądu środowiskowego oraz kwestie związane z wdrażaniem Czystszych Technologii w przemyśle drzewnym i formułowaniem polityki środowiskowej. Podczas seminarium przekazano uczestnikom narzędzia oraz wzorcowe formularze ułatwiające planowanie i przeprowadzanie przeglądów środowiskowych.

W czerwcu 2001 duńscy i polscy konsultanci odbyli wizyty we wszystkich 10 przedsiębiorstwach. Na podstawie przygotowanych materiałów oraz wniosków z wizyt sporządzili oni raporty zawierające spostrzeżenia i rekomendacje dotyczące przyszłych działań prośrodowiskowych, które zostały przesłane do poszczególnych firm.

 

Faza III – wdrażanie pełnego SZŚ zgodnego z ISO 14001/EMAS

Zakończeniem fazy II był wybór 4 przedsiębiorstw, w których kontynuowano prace nad doskonaleniem SZŚ zgodnego z CP oraz wymaganiami ISO 14001 i/lub EMAS. Ich przedstawiciele przeszli przez cykl szkoleniowy, obejmujący serię seminariów / warsztatów i konsultacji.

W fazie III udział wzięły następujące firmy:

     4 września 2001 odbyło się drugie seminarium szkoleniowe, zorganizowane tym razem w siedzibie Stolarki Wołomin SA. Podczas spotkania wykładowcy z Carl Bro a/s i Stowarzyszenia „Polski Ruch CP” omówili m.in.: planowanie działań związanych z wdrażaniem SZŚ, sposoby angażowania w ten proces pracowników oraz ich motywowania, zasady budowy bilansów materiałowych oraz audyty energetyczne. Przeprowadzono też dwie sesje pracy w grupach, dotyczące planowania budowy SZŚ oraz ewentualnych potrzeb poszerzenia opracowanych przeglądów wstępnych.

Wkrótce po zakończeniu ww. seminarium konsultanci, wśród których byli tym razem eksperci ds. energii elektrycznej i cieplnej, ponownie odwiedzili zakłady. Podczas kolejnej wizyty przeprowadzili oni w przedsiębiorstwach przeglądy pod kątem zużycia energii i możliwości jego ograniczenia. Wnioski zawierające propozycje usprawnień zostały zawarte w przekazanych zakładom raportach. Podczas wizyt omówiono też szczegółowo zagadnienia poruszane podczas seminarium w Wołominie, w odniesieniu do każdej z firm.

Dokonanie oceny zidentyfikowanych podczas przeglądu wstępnego wpływów na środowisko i nadanie im priorytetów (przy pomocy zbudowanych w tym celu modeli), pozwoliły zakładom na wyznaczenie aspektów mających największe znaczenie w odniesieniu do środowiska, co dało podstawy do ukierunkowania ich przyszłych działań.

W dniach 15 do 20 września zorganizowano wyjazd szkoleniowy do Danii, dla przedstawicieli grup wdrożeniowych zakładów uczestniczących w III fazie Projektu. Podczas wizyty mieli oni okazję wysłuchać wykładów dotyczących zarządzania środowiskiem oraz nowoczesnych technologii w przemyśle drzewnym. Wzięli też udział w serii wizyt w przedsiębiorstwach branży drzewnej oraz u producentów wyposażenia i kompletnych instalacji dla tego przemysłu. Ta część kursu dała uczestnikom możliwość zapoznania się z praktyką zarządzania środowiskiem, jak również wieloma interesującymi rozwiązaniami technologicznymi i organizacyjnymi. Równocześnie stanowiła dla polskich zakładów okazję do nawiązania kontaktów z partnerami duńskimi.

Kolejne seminarium odbyło się 14 listopada br. w Załęczu Wielkim koło Wielunia. W ramach zajęć (wykłady i praca w grupach) omówiono i wstępnie sformułowano cele, zadania oraz plany działań środowiskowych przedsiębiorstw - uczestników. Kontynuacja prac rozpoczętych w Załęczu oraz szczegółowe omówienie dotychczasowych wyników prac w zakładach było celem kolejnych wizyt polskich i duńskich konsultantów.

Tworzenie dokumentacji SZŚ zostało zapoczątkowane podczas seminarium, które odbyło się 15 stycznia 2002, w katowickiej siedzibie FSN - T NOT. Przedstawione prezentacje objęły m.in. zawartość księgi środowiskowej, informacje na temat jej „poziomu strategicznego” (zakres systemu, zakres odpowiedzialności, opis organizacji SZŚ, itp.), jak kolejnych poziomów, obejmujących konkretne procedury oraz instrukcje i związane z nimi załączniki. Po zakończeniu seminarium przedsiębiorstwa opracowały wstępne wersje dokumentacji SZŚ, które były konsultowane na bieżąco oraz podczas wizyty konsultantów z Centrum CP.

    Kolejnym etapem było przygotowanie zakładów do samodzielnego przeprowadzenia wewnętrznych audytów SZŚ. Spotkanie poświęcone audytom środowiskowym zorganizowano w daniach 17-18 czerwca w Międzybrodziu Żywieckim. Omówione zostały m.in. rodzaje audytów, techniki i narzędzia audytowania, przegląd wykonywany przez kierownictwo oraz raportowanie audytów. W ramach seminarium przeprowadzono również sesje pracy w grupach, podczas których uczestnicy przygotowali materiały do przeprowadzenia audytów w przykładowym przedsiębiorstwie – „Famed” SA Żywiec, w którym następnego dnia, w ramach ćwiczeń, samodzielnie audytowali 4 wybrane wydziały. Podczas seminarium ustalono też szczegółowy harmonogram prac mających na celu wdrożenie systemu – m.in. szkoleń i przeprowadzenia audytów wewnętrznych. Po zakończeniu seminarium miała miejsce ostatnia wizyta w przedsiębiorstwach przed pre-audytami, podczas której dokonano konsultacji stworzonej przez zakłady dokumentacji SZŚ oraz ustalono szczegóły dotyczące dalszych prac.

Jednym z tematów omówionych podczas ww. seminarium były tzw. środowiskowe deklaracje produktów. Mają one formę pojedynczych arkuszy A4, zawierających wybrane informacje o firmie oraz kluczowych cechach środowiskowych wybranego produktu w różnych fazach jego cyklu życia (pozyskanie materiałów, produkcja, transport, użytkowanie, recykling / likwidacja). Zawarto w nich informacje zrozumiałe zarówno dla osób ogólnie orientujących się w sprawach ochrony środowiska, jak i dla bardziej zorientowanych, które na co dzień zajmują się wyborem i zakupem produktów. Deklaracje takie zostały następnie przygotowane przez pilotażowe przedsiębiorstwa. Dokumenty te mogą stanowić doskonałe narzędzie marketingowe, wykorzystywane np. w celu polepszenia pozycji konkurencyjnej na rynkach zachodnich.

    W dniach 4 - 8 listopada konsultanci firmy Carl Bro i Duńskiego Instytutu Technologicznego, we współpracy z Centrum CP, przeprowadzili audyty przedcertyfikacyjne we wszystkich 4 firmach biorących udział w III fazie Projektu. Znalezione niezgodności i spostrzeżenia zostały wstępnie przekazane zakładom podczas spotkań zamykających. Szczegóły zostaną zebrane w raportach, które otrzymają poszczególne przedsiębiorstwa. Po wprowadzeniu niewielkich działań korygujących zakłady te są przygotowane do certyfikacji na zgodność z ISO 14001.

Efekty realizacji Projektu

    Projekt "Zarządzanie środowiskiem w przemyśle drzewnym w Polsce" został zrealizowany zgodnie z ustalonym planem wdrażania, w ramach określonego wcześniej budżetu, a wszystkie wytyczone w nim cele zostały osiągnięte. Zorganizowano szeroką akcję informacyjną dla zwiększenia świadomości środowiskowej, w 10 zakładach przeprowadzono przeglądy wstępne, co umożliwiło wskazanie problemów środowiskowych i metod ich rozwiązania, natomiast w 4 wprowadzono nowoczesne SZŚ, zgodne z międzynarodowymi standardami w tym zakresie. Dzięki SZŚ przedsiębiorstwa te podchodzą do spraw środowiskowych w nowoczesny i uporządkowany sposób. Wprowadziły zasadę zapobiegania zanieczyszczeniom u źródła ich powstania, w racjonalnie zarządzają zasobami naturalnymi i odpadami, podnoszą świadomość ekologiczną załogi i bezpieczeństwo pracy (wszystkie 4 zakłady wybrały zintegrowanie zagadnień środowiskowych z BHP), poprawiły zasady komunikowania informacji środowiskowych, uporządkowały zakresy odpowiedzialności i identyfikację wymagań prawnych w odniesieniu do środowiska, prowadzą monitoring swojej działalności środowiskowej, są przygotowane je do podejmowania działań zapobiegawczych i korygujących, itp. Wiele z realizowanych działań pozwoli im też na osiągnięcie korzyści ekonomicznych.

Najważniejszy aspekt funkcjonowania SZŚ w pilotażowych przedsiębiorstwach to oczywiście stałe zmniejszanie uciążliwości dla środowiska. Podczas trwania projektu wdrożono szereg usprawnień środowiskowych, jako wynik rekomendacji zawartych w raportach kończących fazę II oraz realizacji zdefiniowanych podczas wdrażania SZŚ celów i zadań środowiskowych. Zaplanowano też szereg usprawnień do wdrożenia w przyszłości.

Przykładowo, Bieszczadzkie Zakłady Przemysłu Drzewnego w Rzepedzi wprowadziły w ramach Projektu następujące zmiany:

 Planowane w przyszłości działania to m.in. recyrkulacja powietrza na Wydziale Lakierni oraz instalacja baterii cyklonów na kolejnym kotle.  

 

Dla Stolarki Wołomin, Projekt był niejako poszerzeniem realizowanej w zakładzie strategii CP. Nowe udoskonalenia i inwestycje, zrealizowane podczas trwania Projektu, to:

W przyszłości Zakład planuje m.in. zastąpienie farb rozpuszczalnikowych wodorozcieńczalnymi, dzięki zmianie technologii malowania skrzydeł drzwiowych płytowych (do końca 2003 r.).

Tartak Państwa Witkowskich wprowadził m.in. następujące usprawnienia:

Plany na przyszłość to modernizacja parku maszynowego (ładowarek) i wykonanie obudów dźwiękochłonnych dla maszyn do obróbki drewna. Informacje o wdrażaniu SZŚ w firmie zostały zamieszczone na stronie internetowej Tartaku.

 

W Tartaku Tyble przeprowadzono m.in. następujące działania:

    W przyszłości zakład zamierza m.in. ograniczyć emisję trocin i wiórów z cyklonów – jest to jeden z priorytetów, gdyż wyeliminuje zanieczyszczenie terenu poprzez trociny, a więc również marnotrawstwo surowca.

 

4 pilotażowe zakłady opracowały deklaracje środowiskowe wybranych produktów, w których uwzględniły oddziaływania na wszystkich etapach ich cykli życia. Wybrane produkty to: okno aluminiowo - drewniane „Hermetic” (Stolarka Wołomin), więźba dachowa (Tartak J. i W. Witkowscy), deska podłogowa lita sosnowa (Tartak Tyble) oraz krzesło „Bingo” (BZPD Rzepedź).

Konferencja zamykająca Projekt

    26 listopada 2002 w warszawskim Domu Technika NOT odbyła się konferencja "Zarządzanie środowiskiem w przemyśle drzewnym", stanowiąca podsumowanie Projektu. Maiła ona na celu rozpowszechnienie efektów realizacji Projektu oraz przedstawienie korzyści i możliwości, wynikających z nowoczesnego zarządzania środowiskiem.

    W spotkaniu wzięło udział 40 osób, reprezentujących 16 organizacji, w tym m.in. przedsiębiorstwa, instytuty i uczelnie. Wyniki Projektu zostały zaprezentowane przez jego kierowników (wystąpienia prof. Zygfryda Nowaka – Stowarzyszenie „Polski Ruch CP” i Mortena Gulda – Carl Bro a/s), jak również reprezentantów 2 spośród uczestniczących w nim zakładów (Stolarki Wołomin SA oraz Tartaku i Zakładu Stolarskiego Halina i Wacław Witkowscy). Przedstawiono korzyści, wynikające z wdrażania Systemu Zarządzania Środowiskiem oraz napotykane w tym procesie trudności. Kontynuacją tych prezentacji były wystąpienia zaproszonych ekspertów z polski i Danii, dotyczące materiałowych i środowiskowych aspektów drewna i tworzyw sztucznych (prof. Witold Dzbeński, Wydział Technologii Drewna SGGW), możliwych do uzyskania korzyści, wynikających ze sprawnego zarządzania (Per Friis Mortensen – Duński Instytut Technologiczny) oraz referaty na temat nowoczesnych, przyjaznych środowisku technologii, wykorzystywanych w impregnacji drewna (Katarzyna Dębosz – Supertrae a/s) oraz suszeniu powłok (Tomas Hougaard – Netek ApS). Zarezerwowano też czas na dyskusję.

Konferencję zakończyło wręczenie certyfikatów uczestnictwa w Projekcie członkom grup roboczych z czterech pilotażowych zakładów, w których wdrożono pełny SZŚ:

Absolwenci zorganizowanego w ramach Projektu kursu na wewnętrznych audytorów środowiskowych otrzymali również certyfikaty ukończenia tego szkolenia.

Konferencja "Zarządzanie środowiskiem w przemyśle drzewnym"

Podsumowanie

    Przedsiębiorstwa wybrane do udziału w Projekcie mogą stanowić dziś porównanie, a dokładniej mówiąc – wzorzec dla pozostałych polskich przedsiębiorstw branży drzewnej w Polsce, wdrażających lub planujących wdrażanie SZŚ. W grupie Nowy Styl już dziś trwają rozmowy na temat przygotowania do certyfikacji pozostałych zakładów holdingu, w oparciu o doświadczenia BZPD.

         Zespół konsultantów realizujących projekt pragnie przekazać podziękowania wszystkim uczestniczącym w Projekcie przedsiębiorstwom, za wniesiony przez nie wkład pracy, a zarazem jeszcze raz wyrazić przekonanie, że zdobyte doświadczenia będą dla nich wartościowe w przyszłości. Wskazują na to pozytywne wyniki przeprowadzonych audytów oraz zaangażowanie, z jakim poszczególne firmy realizują zadania z zakresu zarządzania i ochrony środowiska.

Michał Jan Cichy, Adam Ryszko - Polskie Centrum Czystszej Produkcji